“Braille”: Πώς βιώνουν την τέχνη τα άτομα με οπτική αναπηρία;

Η Τέχνη τίθεται στη βελτίωση των συνθηκών ζωής των ατόμων με αναπηρία

Στις αρχές Οκτωβρίου του 2022 παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα η εικαστική έκθεση «Braille» του Δημήτρη Καπετάνου.

Μέσα από αυτήν την πρωτότυπη έκθεση, ο Δημήτρης Καπετάνου επιχειρεί να αποτυπώσει την έννοια της τέχνης για τα άτομα με οπτική αναπηρία.

Η έκθεση «braille» του κ. Καπετάνου αποτελεί μία εξέλιξη της διπλωματικής του εργασίας που είχε πραγματοποιήσει στο Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών που φοίτησε. Μέλημά του ήταν η φιλοτέχνηση ενός εννοιολογικού έργου το οποίο θα είχε στόχο να επέλθει μια ανατροπή στην έννοια της θέασης όπως την έχουμε συνηθίσει οι περισσότεροι.

Το εικαστικό του έργο «braille» απέσπασε το Α’ βραβείο Mataora, του θεσμού ανάδειξης και εκπροσώπησης νέων καλλιτεχνών όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη, αλλά την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Στο έργο του πρωταγωνιστές είναι τα τυφλά άτομα και τα άτομα με ζητήματα οπτικής αναπηρίας, τα οποία αποτελούν τους αφηγητές της εικαστικής έκθεσης.

Ταυτόχρονα όμως, λειτουργεί ως μια άτυπη performance. Τα άτομα αυτά αποκτούν προβάδισμα ως επισκέπτες στον εκθεσιακό χώρο, διαβάζοντας μέσω της αφής κείμενα που είναι γραμμένα στον κώδικα, με τη βοήθεια της κατάλληλης διαγράμμισης όδευσης τυφλών που τοποθετείται στο πάτωμα και της δυνατότητας χρήσης από μέρους τους λευκού μπαστουνιού.

«Κάθε πίνακας είναι αναφορά σε ένα χρώμα, και συνολικά δημιουργήθηκαν δώδεκα πινακίδες, γιατί τόσα ήταν και τα χρώματα τα οποία προσδιόρισαν οι συνεντευξιαζόμενοι. Οι απαντήσεις των ατόμων αυτών, ταξινομήθηκαν με την ίδια σειρά σε κάθε επιφάνεια, ώστε να παραμένει η διάταξη ίδια, κατά την ανάγνωσή τους με την ψηλάφηση. Εμπεριέχει δηλαδή ο κάθε πίνακας τρεις παραγράφους, η κάθε μία από τις οποίες αποδίδεται από έναν συνεντευξιαζόμενο – ένα άτομο με ξεχωριστό επίπεδο όρασης (με μειωμένη, με μερική και εκ γενετής τυφλό)», περιγράφει στο Thestival ο κ. Καπετάνου.

Και συνεχίζει: «Αρχικά μία κυρία 53 ετών, με μειωμένη όραση, η οποία έβλεπε περισσότερο στα νεανικά της χρόνια, και αναφέρεται στο πως έβλεπε τα χρώματα και πως τα θυμόταν σήμερα. Το δεύτερο άτομο είναι περίπου 25 χρονών, και ξεχωρίζει μόνο τόνους, βλέπει με άλλα λόγια το πόσο φωτεινά ή σκούρα είναι κάποια πράγματα, αλλά από αρκετά κοντινή απόσταση. Το τρίτο άτομο της συνέντευξης είναι ένα ανήλικο παιδί 15 χρονών, το οποίο είναι εκ γενετής τυφλό και ουσιαστικά απαντά στη συνέντευξη για το πως φαντάζεται τα χρώματα ή πως έχει συγκρατήσει ακουστικές πληροφορίες από το περιβάλλον του για την ταύτιση ορισμένων χρωμάτων με κάποια πράγματα. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι για ένα από τα δώδεκα χρώματα δε προσδιορίστηκε από κανέναν από τους τρεις συνεντευξιαζόμενους. Το χρώμα αυτό, ήταν το μωβ».

«Σταδιακά περνούσα στην ειδική γραφομηχανή braille τις απαντήσεις των συζητήσεων (μόνο όσες αφορούσαν στη θεματική του χρώματος), αντικαθιστώντας ουσιαστικά τα κείμενα word με τους χαρακτηριστικούς συνδυασμούς κουκίδων. Στη τελευταία φάση παραγωγής του έργου, τα νέα κείμενα braille μεταφέρθηκαν από το χαρτί σε αλουμίνιο, ώστε το αποτέλεσμα να είναι μόνιμο και να δέχεται πολλαπλές αναγνώσεις κατά την αφή, ώστε να μη χαλάει», περιγράφει ο κ. Καπετάνου.

Μία εικαστική έκθεση για όλους

Το βασικό σκεπτικό ήταν, όπως τονίζει ο κ. Καπετάνου, να δημιουργήσει πίνακες που θα αποτελούνταν αποκλειστικά από κείμενα κωδικοποιημένα στο σύστημα braille. Με αυτόν τον τρόπο τα έργα θα ήταν αντιληπτά ως προς το περιεχόμενο τους μόνο από άτομα που γνωρίζουν τον κώδικα, ενώ παράλληλα η έκθεση θα ήταν προσβάσιμη για όλα τα άτομα με ειδικές ανάγκες, χάρη στις ειδικές προβλέψεις που λήφθηκαν υπόψιν. «Η ανατροπή στην έννοια της θέασης όπως έχω πει, υπήρξε βασικό μου μέλημα», επισημαίνει ο κ. Καπετάνου.

Η επαφή του με τη γραφή braille

Ο ίδιος ο καλλιτέχνης έμαθε τη γραφή braille στο Κέντρο Εκπαίδευσης & Αποκατάστασης Τυφλών (ΚΕΑΤ) στη Θεσσαλονίκη, ενώ παράλληλα φοιτούσε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Τα δύο κέντρα βρίσκονται στην ίδια γειτονιά, γεγονός που έφερε σε επαφή τον Δημήτρη με τυφλά άτομα.

Παρότι στο στενό οικογενειακό και φιλικό του περιβάλλον δεν είχε μέχρι τότε κάποιο άτομο που να αντιμετωπίζει ζητήματα όρασης, ούτε είχε κάποιο παρόμοια εμπειρία ο ίδιος, απευθύνθηκε στο Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών Βορείου Ελλάδος, για να μάθει το σύστημα γραφής και ανάγνωσης braille.

«Λαμβάνοντας υπόψιν τη συγκεκριμένη εκπαίδευση, αποφάσισα να φιλοτεχνήσω τη διπλωματική μου εργασία στη Σχολή Καλών Τεχνών, με ένα εννοιολογικό έργο το οποίο θα βασιζόταν στα μέχρι τότε καλλιτεχνικά μου γνωρίσματα, την εμμονή και την παράταξη. Άλλωστε, τα στοιχεία αυτά ενυπάρχουν σημειολογικά στις ανάγλυφες κουκίδες του κώδικα braille. Στόχος μου ήταν να επέλθει μια ανατροπή στην έννοια της θέασης, όπως την έχουμε συνηθίσει οι περισσότεροι» τονίζει.

Όπως αναφέρει ο κ. Καπετάνου, αρωγός στα πρώτα του βήματα στάθηκε ο δάσκαλος και πλέον προϊστάμενος του Κ.Ε.Α.Τ. Βορείου Ελλάδος, Γεώργιος Καρβελάς, «για την αφοσίωση του και τη συνολική υποστήριξή του όποτε τον χρειάστηκε».

Προσωπικός στόχος του κ. Καπετάνου, όπως τονίζει στο Thestival, είναι «όχι μόνο να μάθουμε ως κοινωνία τις διαφορετικές συνθήκες, τις οποίες καλείται να διαχειριστεί ένα άτομο με οπτική αναπηρία τόσο στους χώρους των τεχνών και σε ό,τι έχει να κάνει με εικαστικά έργα, αλλά να γνωρίσουμε και πτυχές της καθημερινότητας και των δυσκολιών λόγω ελλείψεων υποδομών».

Σε ποιες πόλεις έχει παρουσιαστεί η έκθεση – Ποιες είναι οι επόμενες στάσεις

Η έκθεση braille έχει παρουσιαστεί στο Κέντρο Τεχνών του Οργανισμού Πολιτισμού και Αθλητισμού του Δήμου Αθηναίων (Ο.Π.Α.Ν.Δ.Α.), στο Αρχαιολογικό Μουσείο Φλώρινας και στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης.

Η εικαστική έκθεση δρομολογείται αυτή την περίοδο να παρουσιαστεί στη Θεσσαλονίκη, πόλη από την οποία ξεκίνησε, σε χώρο που πολύ σύντομα θα γνωστοποιηθεί.

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ειδική έντυπη έκδοση του Thestival για την 87η ΔΕΘ