Η παρμάκα, τα μοιρολόγια, οι κουτσούνες και το μπαξίσι στη νύφη – Ξεχωριστά έθιμα αναβιώνουν στη Β. Ελλάδα

Μία ανάσα βρισκόμαστε από το Άγιο Πάσχα και τον εορτασμό της Ανάστασης του Ιησού Χριστού. Οι ετοιμασίες για το πασχαλινό τραπέζι είναι πυρετώδεις και σε λίγες ώρες οι χαρμόσυνες καμπάνες θα ηχήσουν για να σκορπίσουν το μήνυμα της επικράτησης της ζωής κόντρα στον θάνατο.

Στη χώρα μας, είναι πολλές οι περιοχές στις οποίες όλη την Μεγάλη Εβδομάδα οι άνθρωποι αναβιώνουν διάφορα έθιμα με τα οποία μεγάλωσαν και ανέθρεψαν και οι ίδιοι τις οικογένειές τους. Από τον Έβρο μέχρι και την Καρδίτσα και από τη Μενεμένη της Θεσσαλονίκης έως τις διπλανές Σέρρες, αλλά και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα, η παράδοση έχει την τιμητική της τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Παρασκευή αφράτων τσουρεκιών, βαφή κατακόκκινων αυγών, δώρα, πεσκέσια, καλάθια, μοιρολόγια, κόκκινα πανιά και πολλά άλλα λαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο και φέρνουν πιο κοντά τον άνθρωπο με τις ρίζες του. Ταυτόχρονα, όμως, κάνουν εντονότερο το βιωματικό στοιχείο στον εορτασμό της Ανάστασης, σε συνδυασμό πάντα με τις Ιερές Ακολουθίες, καθ’ όλη τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας.

Το thestival.gr παρουσιάζει στους αναγνώστες του μερικά από τα πιο ιδιαίτερα έθιμα που αναβιώνουν στη Βόρεια Ελλάδα.

Η παρμάκα την Κυριακή του Πάσχα στους συντέκνους και το μπαξίσι στη νύφη

Μεγάλο είναι το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα έθιμα στην περιοχή του Έβρου και συγκεκριμένα στα προσφυγικά χωριά, όπως είναι και η Νέα Βύσσα.

Εκεί, ανήμερα της Κυριακής του Πάσχα, το νιόπαντρο ζευγάρι ετοιμάζει την παρμάκα μαζί με δεκάδες κόκκινα αυγά και τα πηγαίνει στο πασχαλινό τραπέζι, στους κουμπάρους τους, ως δώρο.

Όπως περιέγραψε στο thestival.gr η κ. Στέλλα Παπαναστασίου, μέλος Πολιτιστικών Συλλόγων στον Έβρο και κάτοικος Ορεστιάδας, η παρμάκα έχει τη μορφή τσουρεκιού. Η πεθερά το ετοίμαζε και η νύφη με τον σύζυγό της το πήγαιναν στους συντέκνους, δηλαδή τους κουμπάρους τους.

«Συντέκνισσα είναι αυτή που πάντρευε το ζευγάρι. Σε κόκκινο σοφρά τύλιγαν την παρμάκα και σε ένα μαντήλι με σχέδια έδεναν τα αυγά και τα κρατούσε ο σύζυγος. Η γυναίκα κρατούσε την παρμάκα. Το ζευγάρι έτρωγε ανήμερα της Κυριακής του Πάσχα στον κουμπάρο», λέει η κ. Παπαναστασίου.

Όπως αναφέρει η ίδια, προκειμένου να φτιάξουν την παρμάκα, έδεναν τρεις παχιές λωρίδες ζύμης. Οι ακριανές λωρίδες γύριζαν σαν στριφτιές και έπειτα δημιουργούσαν τέσσερα σχέδια στις γωνίες. «Εγώ πήγαινα την παρμάκα. “Θα πάμε στη νουνά παρμάκα”, λέγαμε. Τα αυγά τα πηγαίναμε με το μαντήλι που τα κρατούσε ο σύζυγος. Είχαμε 41 αυγά την πρώτη χρονιά που πηγαίναμε, 31 τη δεύτερη και 21 τις υπόλοιπες χρονιές, όσες κι αν ήταν», προσθέτει.

Για την ημέρα της Λαμπρής, το ζευγάρι φορούσε τα πιο καλά ρούχα που διέθετε στην ντουλάπα του. «Η γυναίκα φορούσε στο κεφάλι το γκούγκου και πήγαινε με την στολή που παντρεύτηκε. Τα ρούχα αυτά τα έβαζε το Πάσχα, την Αποκριά και τον Δεκαπενταύγουστο. “Θα πάει η παρμάκα στον συντεκνό μας”, λέγαμε», τονίζει η κ. Παπαναστασίου.

Δείτε το βίντεο από το 34ο λεπτό:

Όμως, στην ίδια περιοχή, είθισται και η πεθερά να πηγαίνει πασχαλινό δώρο στη νύφη, την περίοδο που ήταν αρραβωνιασμένη με τον γιο της. Η μητέρα του γαμπρού έστελνε δώρα στις μεγάλες γιορτές. Μία από αυτές ήταν και το Πάσχα.

«Αν είχε κόρη το έστελνε με εκείνη, αν δεν είχε, το έστελνε με μια ανιψιά. Πήγαινε το μπαξίσι», λέει η ίδια. Το πασχαλινό δώρο συνήθως περιελάμβανε ύφασμα για να γίνει φούστα που θα τη φορούσε η νύφη το καλοκαίρι, ένα λουλούδι για το γκούγκου, καρφίτσες, τρία πορτοκάλια, λίγη μαστίχα, τρία κλοναράκια κάντιο και όλα αυτά πάνω σε ένα κρυσταλλικό σκεύος, όπου έδεναν μία κορδέλα. Μάλιστα, πρόσθεταν και ένα ζευγάρι παπούτσια, τις κεντητές παντούφλες, οι οποίες ήταν ανοιχτές από πίσω. «Αν η πεθερά ήταν πλούσια, την έραβε τη φούστα. Η νύφη έστελνε πίσω τρία πιάτα με γλυκά που έμοιαζαν σαν σοκολατάκια με λευκή σοκολάτα, τα μαφίσια», συμπληρώνει η κ. Παπαναστασίου.

Τα μοιρολόγια στον Εσταυρωμένο και ο θρήνος για τους δικούς τους ανθρώπους

Και από τον Έβρο στην Καρδίτσα και στο χωριό Προάστιο, εκεί όπου ηλικιωμένες γυναίκες κρατούν αναλλοίωτη στον χρόνο μία ξεχωριστή συνήθεια το βράδυ της Μ. Πέμπτης.

Όπως εξηγεί στο thestival.gr, ο Νίκος Φίλος, λογοθεραπευτής, πρόεδρος του Σωματείου Διάσωσης και Διάδωσης του Καραγκούνειου Λαϊκού Πολιτισμού «Η Ψηφίδα» και χοροδιδάσκαλος της «Ψηφίδας» Προαστίου Καρδίτσας, η πένθιμη αυτή μέρα είναι πολύ σημαντική και άκρως ιδιαίτερη για τους Καραγκούνηδες.

«Το βράδυ της Μ. Πέμπτης, στον Ι.Ν. Αγίου Αθανασίου Προαστίου ηλικιωμένες γυναίκες μοιρολογούν τον Χριστό. Υπάρχουν και συγκεκριμένα μοιρολόγια της ημέρας αυτής, όμως μπορούν να πουν μοιρολόγια με ποιητικό κείμενο που δεν αφορούν στον Χριστό. Ουσιαστικά θρηνούν και τους δικούς τους ανθρώπους που έχουν χάσει πρόσφατα. Δεν είναι κάτι που γίνεται τυπικά. Το ζουν πραγματικά οι γυναίκες. Πηγαίνουν μέχρι το πρωί. Απαγορεύεται να αφήσουν μόνο του τον Χριστό. Τηρείται κανονικά το τυπικό όπως σε μία κηδεία», αναλύει ο κ. Φίλος.

Η συνήθεια αυτή δεν έπαψε ποτέ στην ιστορία του χωριού, παρά μόνο τις χρονιές που λόγω κορωνοϊού είχαν παραμείνει κλειστές οι εκκλησίες το Πάσχα. «Έτσι μεγαλώσαμε εμείς και όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Οι άνδρες δεν συμμετέχουν. Είναι πολύ μυσταγωγικό και κατανυκτικό το θέαμα αυτό. Παρακαλούσα τη συγχωρεμένη τη γιαγιά μου να πάμε, για να το δω. Μου αρέσει πολύ να το ζω», σημειώνει ο ίδιος.

Δείτε το βίντεο του Νίκου Φίλου:

Εκτός από τα μοιρολόγια, για τους Καραγκούνηδες, η Μ. Πέμπτη είναι η ιδανική ημέρα έτσι ώστε οι ηλικιωμένες γυναίκες να μάθουν στις νεότερες το ξεμάτιασμα, ενώ επιλέγουν να τρυπούν τα αυτιά των μικρών κοριτσιών για να φορέσουν για πρώτη φορά σκουλαρίκια.

Τη Μ. Πέμπτη, σύμφωνα με τα όσα αναφέρει ο κ. Φίλος, οι Καραγκούνηδες φτιάχνουν και τα χαϊμαλιά, τα φυλαχτά που φοράν άνθρωποι και ζώα για να προστατεύονται από το μάτι.

Οι… κουτσούνες με το κόκκινο αυγό στα χέρια

Στην Νέα Μενεμένη της Θεσσαλονίκης όπως και σε άλλες προσφυγικές συνοικίες Μικρασιατών, τις ημέρες του Πάσχα ο τόπος μοσχοβολούσε από τις λαμπροκουλούρες, τα σμυρναίικα κουλουράκια και τις “κουτσούνες” που κάθε γιαγιά έφτιαχνε με μεράκι για τα εγγόνια της και τα δισέγγονά της.

Αυτήν την συνήθεια τηρεί μέχρι και σήμερα η κ. Ελένη Τζανίδου, μέλος του Μικρασιατικού Συλλόγου Μενεμένης Αμπελοκήπων “ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ“.

«Τις “κουτσούνες” τις έμαθα από την μητέρα μου, Στάσα, η οποία κι αυτή τις έμαθε από τη νενέ (γιαγιά) μου. Στην πατρίδα τις έφτιαχναν με προζύμι που έφτιαχναν οι ίδιες οι γυναίκες με ρεβίθια και βασιλικό και τα ψωμιά αυτά τα έλεγαν εφτάζυμα. Το Πάσχα το ψωμί αυτό το νοστίμευαν με ζάχαρη και μπαχαρικά και έφτιαχναν τις κουλούρες της Λαμπρής και τις κουτσούνες», εξιστορεί η ίδια στο thestival.gr.

Κουτσούνες ή κούτσες οι Μικρασιάτες λένε τις παιδικές κούκλες, για τον λόγο αυτό και το Πάσχα φτιάχνουν από ζυμάρι μία μορφή παιδικής κούκλας η οποία κρατά στα χέρια της ένα κόκκινο αυγό, το οποίο το κλείνουν συνήθως με ζύμη σε σχήμα σταυρού από πάνω.

Όπως περιγράφει η κ. Τζανίδου, στα αγόρια έκαναν σχήματα ψαριού ή σαλιγκάρια τα οποία είχαν κι αυτά κόκκινο αυγό. «Όσα εγγόνια και δισέγγονα έχει η καθεμία, τόσες “κουτσούνες” κάνει για όλα τα παιδιά, κι αν έχεις και βαφτιστήρι κάνεις και για εκείνο μία. Εγώ το έθιμο αυτό το κάνω μέχρι και σήμερα, βέβαια αντί για τη ζύμη με την χειροποίητη μαγιά από τα ρεβίθια και τον βασιλικό, τα φτιάχνω όπως τα τσουρέκια. Εκείνη όμως την παλιά νοστιμιά δεν την έχουν!», συμπληρώνει.

Κόκκινη Πέμπτη, κόκκινο πανί στα κάγκελα

Στα χωριά των Σερρών αλλά και σε άλλες περιοχές όπου ζουν πρόσφυγες από τις αλησμόνητες πατρίδες, αναβιώνει άλλο ένα έθιμο. Πρόκειται για το κόκκινο πανί που συνηθίζουν να κρεμούν οι νοικοκυραίοι το πρωί της Κόκκινης Πέμπτης στα κάγκελα των σπιτιών τους.

 «Τη Μ. Πέμπτη τοποθετούμε ένα κόκκινο πανί στις βεράντες, στα παραθύρια και στα κάγκελα των σπιτιών μας. Αυτό το έθιμο το είδαμε από τους γονείς μας και οι γηγενείς αλλά και οι πρόσφυγες. Το πρωί της Κόκκινης Πέμπτης, μόλις ξυπνήσουμε, η πρώτη μας δουλειά είναι -από το χάραμα κιόλας πριν μας βρει ο ήλιος- να αναρτήσουμε ένα κόκκινο πανί στα κάγκελα, στη βεράντα, στα παραθύρια. Αυτό συμβολίζει την έναρξη της Κόκκινης Πέμπτης, ένας συμβολισμός που έρχεται από τα πανάρχαια χρόνια. Συμβολίζει το αίμα του Ιησού Χριστού», περιγράφει στο thestival.gr η Δήμητρα Μετόκη, δημοσιογράφος, εκδότρια και ιδιοκτήτρια της εφημερίδας «ΣΗΜΕΡΙΝΗ» στις Σέρρες, έφορος δημοσίων σχέσεων της Αδελφότητας Μικρασιατών Ν. Σερρών «Ο Άγιος Πολύκαρπος» και αντιπρόεδρος του Τοπικού Τμήματος Σώματος Ελληνικού Οδηγισμού.

Η ίδια αναφέρει πως υπάρχει και άλλη μία εκδοχή για το συγκεκριμένο έθιμο που αναβιώνει μέχρι και σήμερα στις Σέρρες.

Συγκεκριμένα, η εκδοχή για το έθιμο με το κόκκινο πανί θέλει την προέλευσή του από την εποχή των Φαραώ. «Οι Εβραίοι σε μία πληγή του Φαραώ, είχαν λάβει μήνυμα από τον Θεό να βάλουν ένα κόκκινο σταυρό, ένα κόκκινο σημάδι έξω από την πόρτα τους, ώστε να μην πληγούν, για να μην πάει στα σπίτια τους το κακό», επισημαίνει η κ. Μετόκη και προσθέτει: «Είναι πολύ όμορφο έθιμο, βλέπεις σε όλες τις βεράντες ένα κόκκινο πανί. Και μέσα στην πόλη των Σερρών το αναβιώνουν, όχι μόνο στα χωριά. Και στις πολυκατοικίες. Οι νέες νοικοκυρές τηρούν αυτό το έθιμο. Το ίδιο έκανε και η πεθερά μου. Το πρώτο πράγμα που έκανε τη Μ. Πέμπτη είναι να βγάλει κόκκινο πανί στη βεράντα. Και τα παιδιά μου έχουν πάρει αυτή τη συνήθεια».

Το κόκκινο πανί μένει στα κάγκελα έως το βράδυ της Μ. Πέμπτης.