Έρχεται το πιο cult πανηγύρι της Χαλκιδικής: Από τις γκαζόλαμπες και τον γύρο του θανάτου, στον Άγιο Μάμα του σήμερα

Ανοίγει αύριο, Πέμπτη 29 Αυγούστου, τις πύλες του για το κοινό ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια της Βόρειας Ελλάδας, το φημισμένο πανηγύρι του Αγίου Μάμα στη Χαλκιδική, ένα οικονομικό, θρησκευτικό, πολιτιστικό και συνάμα κοινωνικό γεγονός για τον γειτονικό νομό και όχι μόνο.

Αποτελεί σημείο συνάντησης και πόλων έλξης επισκεπτών επισκεπτών από την Βόρεια Ελλάδα αλλά και από ολόκληρη την χώρα. Σύμφωνα με τους ντόπιους, σηματοδοτεί την λήξη του καλοκαιριού, την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς και την προετοιμασία των κατοίκων της περιοχής για τον ερχομό του χειμώνα.

Για ένα γεγονός ιδιαίτερα μεγάλο για τον νομό έκανε λόγο ο αντιπεριφερειάρχης Χαλκιδικής, Γιάννης Γιώργος. «Η οικονομική ζωή του τόπου μεταφέρεται στον Άγιο Μάμα. Στην πορεία του χρόνου το πανηγύρι έχει εξελιχθεί σε ένα μεγάλο εμπορικό γεγονός και ο δήμος σκοπεύει να το εξελίξει ακόμη περισσότερο δίνοντας μια διαφορετική πνοή στην πορεία των χρόνων εντάσσοντας σε αυτό πολιτιστικές εκδηλώσεις και όχι μόνο», υπογραμμίζει ο ίδιος στο thestival.gr.

Ένα έθιμο που έγινε θεσμός

Το πανηγύρι του Αγίου Μάμα έχει μακρά ιστορία καθώς σύμφωνα με μαρτυρίες ξεκίνησε λίγο μετα την Επανάσταση του 1821. «Στην περιοχή έγιναν σφοδρές μάχες των εξαγριωμένων Χαλκιδικιωτών εναντίον των Τούρκων. Βρέθηκαν αρκετοί τάφοι στην περιοχή. Το 1826 ερχόταν από όλη την Χαλκιδική με τα ζώα, για να τελέσουν το ετήσιο μνημόσυνο και άρχισε η ανταλλαγή των ζώων», αναφέρει στο thestival.gr, o πρώην πρόεδρος του Άγιου Μάμα, Παναγιώτης Μουχτιδιώτης.

Με τον ερχομό των προσφύγων το 1922 απέκτησε και ένα οικονομικό χαρακτήρα και με την εξέλιξη του πανηγυριού κυριάρχησε ο εμπορικός χαρακτήρας.

Σύμφωνα με την μελέτη του Δημήτριου Κουρμπέτη «Το χωριό Άγιος Μάμας Χαλκιδική», σχετικά με την πανήγυρη του Αγίου Μάμαντος η πρώτη γνωστή αναφορά στην πανήγυρη του Αγίου Μάμαντος προέρχεται από το Νικόλαο Χρυσανθίδη περί τα 1869/70, ο οποίος γράφει: «κατά δε την εορτήν του Αγίου μάρτυρος (Μάμαντος) συνερχομένων εκείσε και πλείστων όσων ξένων εκ των πέριξ χωρίων και αυτών εισέτι των γειτνιαζόντων πόλεων, εμπορίου χάριν». Η πανήγυρη τελούνταν τη ημέρα την εορτασμού της μνήμης του Αγίου στις 2 Σεπτεμβρίου, την επόμενη δηλαδή ημέρα της 1ης Σεπτεμβρίου που αποτελεί την αρχή της Ινδικτιώνος του βυζαντινού – εκκλησιαστικού έτους. Η Ινδικτιώνα είναι ένας δεκαπενταετής χρονικός κύκλος και η αρχή της κατά την 1η Σεπτεμβρίου αποτελεί  την έναρξη του φορολογικού έτους όπου και γινόταν η είσπραξη των φόρων.

Αρχικά στην πανήγυρη είχαμε μόνο αγοραπωλησία ζωών, ήταν δηλαδή ζωοπανήγυρη και στη συνέχεια εξελίχτηκε σε εμποροπανήγυρη. Ο παλαιός χώρος στο «Μπεζεστένι» χρησιμοποιούνταν μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1960 για αγοραπωλησία ζωών. Ο  χώρος  προσφερόταν για  αγοραπωλησία ζώων επειδή  διέθετε  νερό   και ήταν ανοικτός και προσβάσιμος για ζώα και ανθρώπους.

Η εκκλησία του Αγίου Μάμαντος, σύμφωνα με την παράδοση, κτίσθηκε από μοναχούς του μετοχίου. Η παράδοση λέει ότι οι μοναχοί που διέμεναν στο μετόχι έβλεπαν τις νύχτες ένα φως σαν καντήλι μέσα στη θάλασσα, έψαξαν και ανέσυραν τελικά από το βυθό την εικόνα του Αγίου Μάμαντος. Καθώς επέστρεφαν στο μετόχι τους, τα βόδια που έσερναν τον αραμπά με την εικόνα ακινητοποιήθηκαν καθώς ανέβαιναν το ύψωμα έξω από το μετόχι. Παρ’ όλες τις προσπάθειες έμειναν ακίνητα, οι μοναχοί θεώρησαν ότι ήταν θέλημα του Αγίου και έκτισαν εκεί ένα μικρό εκκλησάκι όπου τοποθέτησαν την εικόνα του.

Ο χρόνος διεξαγωγής του στην αρχή του Σεπτέμβρη ιδανικός, μετά το τέλος της σποράς και των άλλων καλοκαιρινών γεωργικών ασχολιών, ενώ ταυτόχρονα άρχιζε η προετοιμασία για τη νέα γεωργική χρονιά, της σποράς αλλά και για το χειμώνα, χρόνος κατάλληλος για να αγορασθούν και να πουληθούν ζώα. Η γειτνίαση του με το μετόχι στον Άγιο Μάμαντα, η ανάμειξη των  μοναχών στο θρύλο για την εύρεση της εικόνας του Αγίου και κυρίως τα βόδια που ως θεία φερέφωνα δηλώνουν τη θέληση του Αγίου νομίζουνε ότι αποδεικνύουν, μέσω του θρύλου, πως το μέρος αυτό σχετίζεται με αγορά ζώων υπό την αιγίδα μάλιστα ενός Αγίου που συνδέεται στενά με την προστασία των ζώων.

Η πανήγυρη του Αγίου Μάμαντος αποτέλεσε ένα έθιμο που έγινε θεσμός, ξεκίνησε δηλαδή ως μια τοπική αγορά στην αρχή του Φθινοπώρου ήδη από την βυζαντινή εποχή για να μετατραπεί με το πέρασμα των αιώνων στην πανήγυρη των 19ου και 20ου αιώνων. Η πανήγυρη του Αγίου Μάμαντος ξεκινούσε την παραμονή της γιορτής του Αγίου, με εσπερινό και ακολουθούσε περιφορά της εικόνας του Αγίου  και διαρκούσε άλλες 3 ημέρες.

Περιγραφές του πανηγυριού σε παλαιότερες εποχές δίνουν οι Γεώργιος Μ. Πλατσάς και Στυλιανός Γ. Κυρίμης.

Ο Γ. Μ. Πλατσάς, αναφέρει ότι σε ένα συγκεκριμένο χώρο του πανηγυριού υπήρχαν ομάδες ανθρώπων που περίμεναν για εργοδότες (αφεντικά) που θα τους έπαιρναν στη δούλεψή τους. Ήταν οι δούλοι, οι στιχτοί, όπως ονομάζονταν. Η αμοιβή και η διάρκεια μίσθωσης εξαρτιόταν από το είδος της δουλείας. Η πιο συνηθισμένη διάρκεια μίσθωσης ήταν η ετήσια, από Άγιο Μάμα (πανηγύρι) μέχρι το επόμενο.

«Τα πόδια μας πονούσαν από την κούραση, τα χείλη μας στέγνωναν από τη δίψα και όμως εμείς βρισκόμασταν εκεί θέλοντας να τα’ απολαύσουμε όλα»

Ο Στυλιανός Γ. Κυρίμης περιγράφει με γλαφυρό τρόπο ως εξής:

«Μέχρι τέλους της δεκαετίας του 1950 και αρχές του 1960 δεν υπήρχαν μόνιμες εγκαταστάσεις. Αυτοσχέδιες κατασκευές με λαμαρίνες, λινάτσες και τέντες, αποτελούσαν τα κύρια υλικά προστασίας των εμπορευμάτων από τη βροχή, αλλά και την παροχή σκιάς στο αγοραστικό κοινό, όταν είχε ήλιο κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Στο χώρο του «Μπεζεστενίου» και πιο κάτω στα τσαϊρια, έβλεπες στημένες σκηνές (τσαντίρια τσιγγάνων) ή τσαρδάκια (πρόχειρες κατασκευές σκιάς) να γεμίζουν τον χώρο. Ασφαλτοστρώσεις, νερό και ρεύμα δεν υπήρχαν, αλλά ούτε και τουαλέτες. Η σκόνη κάλυπτε την περιοχή, παρόλες τις προσπάθειες της κοινότητας και των εμπόρων να καταβρέχουν συχνά τον χώρο. Σε περίπτωση βροχής η κατάσταση γινοταν απελπιστική, καθόσον το κοκκινόχωμα κολλούσε στα παπούτσια και δεν έφευγε.

Για φωτισμό χρησιμοποιούσαν λούξ, γκαζόλαμπες και λάμπες φωτισμού ασετιλίνης. Μόνο ορισμένες εγκαταστάσεις (γύρος του θανάτου – κούνιες ) έπαιρναν ρεύμα από γεννήτριες….

Καφενεία, εστιατόρια, ψησταριές, κρεοπωλεία (κυρίως από Αγιομαμίτες όπως ο Δημήτριος Σάγγος, Ιωακείμ και Στέλιος Μπουζής, Νικόλαος Παπανικολάου, Νικόλαος Κυρίμης και Δημήτριος Ζαμπούνης) ήταν έτοιμοι να υποδεχτούν τους γλεντζέδες. Οι λαϊκές ορχήστρες (τα όργανα όπως λέγαν) με πανηγυριώτισσες τραγουδίστριες (ντιζέζ) κλείνονταν από τα καφενεία πολύ νωρίς, ώστε να έχουν τα πρωτεία στην καλή διασκέδαση. Παρόμοια προετοιμασία γινόταν και στο μπεζεστένι.

Μέρες πριν οι ζωέμποροι μετέφεραν τα ζώα προκειμένου να βρουν κατάλληλο χώρο και να ξεκουραστούν (τα φέρνανε οδικώς) ώστε την ημέρα της αγοραπωλησίας να βρίσκονται σε καλή φυσική κατάσταση. Τα προς πώληση ζώα, διακρίνονταν από το αγκάθι ή ξερό κλαδί που έφερναν στο κεφάλι τους, στερεωμένο στο πάνω μέρος του καπιστριού. Οι τζαμπάζηδες (έμποροι ζώων – από την τουρκική λέξη cambaz (τσαμπάζ), ακροβάτης, πωλητής αλόγων, σαλτιμπάγκος) με ειδικές ενδυμασίες (κοτλέ ή χακί κυλόττες ιππασίας, με μπότες και σπιρούνια, με ζωνάρι που κρεμόταν τα κρόσσια κ.α.) περιεργαζόταν τα ζώα ή τα κοίταζαν στα δόντια (για να διαπιστώσουν πόσων χρονών είναι) και μετά άρχιζαν τα παζάρια…. Η τσίκνα από τα ψητά, η σκόνη, τα χλιμιντρίσματα των ζώων, οι φωνές των εμπόρων που διαφήμιζαν την πραμάτεια τους , αλλά και οι ορχήστρες των καφενείων που δεν σταματούσαν να παίζουν από τις μεσημβρινές ώρες μέχρι αργά τη νύχτα ή το χτύπημα των νταουλιών από τους τσιγγάνους (οι ξένοι λέγαν «θα φας όσες τρώει το νταούλι στον Αγ. Μάμα»), έδιναν τον δικό τους τόνο στην παράδοση της πανήγυρης.

Πολλές φορές τα πόδια μας πονούσαν από την κούραση, τα χείλη μας στέγνωναν από τη δίψα και όμως εμείς βρισκόμασταν εκεί ή πηγαινοερχόμασταν τρεις- τέσσερις φορές στο χωριό, θέλοντας να τα δούμε και να τα’ απολαύσουμε όλα».

Το 1989 ιδρύθηκε Κοινοτική Επιχείρηση (μετά το 1998 και την μετατροπή της κοινότητας σε δημοτικό διαμέρισμα του διευρυμένου Δήμου Μουδανιών, Δημοτική Επιχείρηση), η οποία ανέλαβε όλη την ευθύνη για την οργάνωση, τη λειτουργία και τη διαχείριση της εμποροπανήγυρης. Από τον ίδιο χρόνο άρχισαν να γίνονται μόνιμες εγκαταστάσεις των καταστημάτων και των ψητοπωλείων και οριοθετήθηκαν οι χώροι του πανηγυριού. Από το 1992 ξεκίνησε η κατασκευή της αίθουσας του πνευματικού κέντρου της αίθουσας του Ε.ΠΟ.Κ.Α.Μ. και ολοκληρώθηκε το 1994.

600 εκθέτες, 10.000 προϊόντα και 200.000 επισκέπτες

Τους 200.000 επισκέπτες αναμένεται να ξεπεράσει το φετινό πανηγύρι σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των διοργανωτών.

Ο πρόεδρος της ΕΠΟΚΑΜ, Χρήστος Γκούτζιος έκανε λόγο για ένα πανηγύρι που μένει αναλλοίωτο. «Υποδέχεται τους επισκέπτες και τον εμπορικό κόσμο. Δίνεται έμφαση στις θρησκευτικές αξίες διότι χωρίς το θρησκευτικό γεγονός δεν θα υπήρχε η εμποροπανήγυρη», λέει ο ίδιος μιλώντας στο thestival.gr.

Σύμφωνα με τον κ. Γκούτζιο η πληρότητα όσον αφορά τα εμπορικά καταστήματα είναι στο 100% και οι εκθέτες αναμένεται να ξεπεράσουν τους 600.

Οι επισκέπτες θα συναντήσουν κάθε λογής προϊόντα από ρούχα, μπαχαρικά, οικιακά σκεύη, παιχνιδιά και πεντανόστιμα εδέσματα και πολλά ακόμη.

Παράλληλα, η διασκέδαση δεν λείπει ούτε φέτος από το πρόγραμα, το οποίο περιλαμβάνει χορευτικά του Αγίου Μάμα, παραδοσιακούς χορούς, χορωδίες από άλλα χωριά, τα Κουφάλια και το Πευκοχώρι, ενώ την Τρίτη 3 Σεπτεμβρίου θα πραγματοποιηθεί συναυλία με τον Στέλιο Διονυσίου.

Αναλυτικά το πρόγραμμα:

Έγχρωμες φωτογραφίες: Μαρία Τσινά